Classical Persian Poets
Persian literature[a] comprises oral compositions and written texts in the Persian language and is one of the world’s oldest literatures.[1][2][3] It spans over two-and-a-half millennia. Its sources have been within Greater Iran including present-day Iran, Iraq, Afghanistan, the Caucasus, and Turkey, regions of Central Asia (such as Tajikistan), South Asia and the Balkans where the Persian language has historically been either the native or official language.
For example, Rumi, one of the best-loved Persian poets, born in Balkh (in modern-day Afghanistan) or Wakhsh (in modern-day Tajikistan), wrote in Persian and lived in Konya (in modern-day Turkey), at that time the capital of the Seljuks in Anatolia. The Ghaznavids conquered large territories in Central and South Asia and adopted Persian as their court language. There is thus Persian literature from Iran, Mesopotamia, Azerbaijan, the wider Caucasus, Turkey, Pakistan, Bangladesh, India, Tajikistan and other parts of Central Asia, as well as the Balkans. Not all Persian literature is written in Persian, as some consider works written by ethnic Persians or Iranians in other languages, such as Greek and Arabic, to be included.
At the same time, not all literature written in Persian is written by ethnic Persians or Iranians, as Turkic, Caucasian, Indic and Slavic poets and writers have also used the Persian language in the environment of Persianate cultures.
Described as one of the great literatures of humanity,[4] including Goethe‘s assessment of it as one of the four main bodies of world literature,[5] Persian literature has its roots in surviving works of Middle Persian and Old Persian, the latter of which dates back as far as 522 BCE, the date of the earliest surviving Achaemenid inscription, the Behistun Inscription. The bulk of surviving Persian literature, however, comes from the times following the Muslim conquest of Persia c. 650 CE. After the Abbasids came to power (750 CE), the Iranians became the scribes and bureaucrats of the Islamic Caliphate and, increasingly, also its writers and poets. The New Persian language literature arose and flourished in Khorasan and Transoxiana because of political reasons, early Iranian dynasties of post-Islamic Iran such as the Tahirids and Samanids being based in Khorasan.[6]
Persian poets such as Ferdowsi, Saadi, Hafiz, Attar, Nezami,[7] Rumi[8] and Omar Khayyam[9][10] are also known in the West and have influenced the literature of many countries.
Khājeh Shams-od-Dīn Moḥammad Ḥāfeẓ-e Shīrāzī (Persian: خواجه شمسالدین محمد حافظ شیرازی), known by his pen name Hafez (حافظ, Ḥāfeẓ, ‘the memorizer; the (safe) keeper’; 1325–1390) or Hafiz,[1] was a Persian lyric poet[2][3] whose collected works are regarded by many Iranians as one of the highest pinnacles of Persian literature. His works are often found in the homes of Persian speakers, who learn his poems by heart and use them as everyday proverbs and sayings. His life and poems have become the subjects of much analysis, commentary, and interpretation, influencing post-14th century Persian writing more than any other Persian author.[4][5]
Hafez is best known for his Divān, a collection of his surviving poems probably compiled after his death. His works can be described as “antinomian“[6] and with the medieval use of the term “theosophical”; the term “theosophy” in the 13th and 14th centuries was used to indicate mystical work by “authors only inspired by the holy books” (as distinguished from theology). Hafez primarily wrote in the literary genre of lyric poetry or ghazals, which is the ideal style for expressing the ecstasy of divine inspiration in the mystical form of love poems. He was a Sufi.[1]
Themes of his ghazals include the beloved, faith and exposing hypocrisy. In his ghazals, he deals with love, wine and taverns, all presenting religious ecstasy and freedom from restraint, whether in actual worldly release or in the voice of the lover[7] His influence on Persian speakers appears in divination by his poems (Persian: فال حافظ, romanized: fāl-e hāfez, somewhat similar to the Roman tradition of Sortes Vergilianae) and in the frequent use of his poems in Persian traditional music, visual art and Persian calligraphy. His tomb is located in his birthplace of Shiraz. Adaptations, imitations and translations of his poems exist in all major languages.
Saadi Shīrāzī,[a][1] better known by his pen name Saadi (/ˈsɑːdi/;[2] Persian: سعدی, romanized: , IPA: [sæʔˈdiː]), also known as Sadi of Shiraz (سعدی شیرازی, Saʿdī Shīrāzī; born 1210; died 1291 or 1292), was a Persian poet and prose writer[3][4] of the medieval period. He is recognized for the quality of his writings and for the depth of his social and moral thoughts.
Saadi is widely recognized as one of the greatest poets of the classical literary tradition, earning him the nickname “The Master of Speech” or “The Wordsmith” (استاد سخن ostâd-e soxan) or simply “Master” (استاد ostâd) among Persian scholars. He has been quoted in the Western traditions as well.[3] His book, Bustan has been ranked as one of the 100 greatest books of all time by The Guardian.[5]
ابوالقاسم فردوسی توسی (۴۱۶–۳۲۹ ه.ق برابر با ۴۰۳–۳۱۹ ه.ش) شاعر حماسهسرای ایرانی و سرایندهٔ شاهنامه، حماسهٔ ملی ایران است. فردوسی را بزرگترین چکامهسرای پارسیگو دانستهاند[۱] که از آوازهٔ جهانی برخوردار است. وی را حکیم سخن و حکیم توس نیز گویند.
پژوهشگران برآنند که فردوسی سرودن شاهنامه را برپایهٔ شاهنامهٔ ابومنصوری در سی سالگی آغاز کرد. تنها سرودهای که روشن شده از اوست، خود شاهنامه است. شاهنامه نامدارترین سرودهٔ فردوسی و یکی از بزرگترین نوشتههای ادبیات کهن پارسی است. فردوسی شاهنامه را در ۳۸۴ ه.ق (۹۹۴ میلادی)، سه سال پیش از برتختنشستن محمود، بهپایان برد و در ۴۰۰ ه.ق (۸ مارس ۱۰۱۰ میلادی)، در هفتاد و یک سالگی، ویراست دوم را به انجام رساند. سرودههای دیگری نیز به فردوسی منتسب شدهاند، که بیشترشان بیپایه هستند. نامورترین آنها مثنوی یوسف و زلیخا است. سرودهٔ دیگری که از فردوسی دانسته شده، هجونامهای در نکوهش سلطان محمود غزنوی است. برابر کتابشناسی فردوسی و شاهنامه، گردآوری ایرج افشار، با بهشمارآوردن سرودههای منسوب به فردوسی مانند یوسف و زلیخا تا سال ۱۳۸۵، تعداد ۵۹۴۲ اثر گوناگون در این سالها نوشته شدهاست.[یادداشت ۱]
فردوسی دهقان و دهقانزاده بود. او آغاز زندگی را در روزگار سامانیان و همزمان با جنبش استقلالطلبی و هویتخواهی در میان ایرانیان سپری کرد. شاهان سامانی با پشتیبانی از زبان فارسی، زمانهای درخشان را برای پرورش زبان و اندیشهٔ ایرانی آماده ساختند و فردوسی در هنر سخنوری آشکارا وامدار گذشتگان خویش و همهٔ آنانی است که در سدههای سوم و چهارم هجری، زبان فارسی را به اوج رساندند و او با بهرهگیری از آن سرمایه، توانست گفتار خود را چنین درخشان بپردازد. در نگاهی فراگیر دربارهٔ دانش و آموختههای فردوسی میتوان گفت او زبان عربی میدانست، اما در نثر و نظم عرب چیرگی نداشت. در «پیشگفتار بایسنقری» نام فردوسی با «حکیم» همراه است، که از دید برخی اشاره به حکمت خسروانی دارد.
فردوسی در شاهنامه، فرهنگ ایران پیشا اسلام را با فرهنگ ایران پسا اسلام پیوند دادهاست. از شاهنامه برمیآید که فردوسی از آیینهای ایران باستان همچون زروانی، مهرپرستی و مزدیسنا اثر پذیرفته، هرچند پارهای از پژوهشگران سرچشمهٔ این اثرپذیریها را بنمایههای کار فردوسی میدانند، که او به آنها بسیار وفادار بودهاست. همچنین، وی بهسبب خاستگاه دهقانی، با فرهنگ و آیینهای باستانی ایران آشنایی داشت و پس از آن نیز بر دامنهٔ این آگاهیها افزود، بهگونهایکه این دانستهها، جهانبینی شعری او را پی ریخت. آنچه فردوسی به آن میپرداخت، جدای از سویهٔ شعری، دانشورانه نیز بود؛ او افسانه ننوشت. فردوسی خرد را سرچشمه و سرمایهٔ همهٔ خوبیها میداند. او بر این باور است که آدمی با خرد، نیک و بد را از یکدیگر بازمیشناسد و از این راه به نیکبختی این جهان و رستگاری آن جهان میرسد. فردوسی با ریزبینی، بنمایههای خود را — که بیشترینِ آنها از شاهنامهٔ ابومنصوری بود — بررسی میکرد. او توانست گزیدهای از میان انبوه دانستههایی که در دسترس داشت گرد آوَرَد تا در یاد ایرانیان، ترکان و هندیان زنده بماند
جلالالدین محمد بلخی (۶ ربیعالاول ۶۰۴ ه.ق / ۱۲۰۷ میلادی – ۵ جمادیالثانی ۶۷۲ ه.ق / ۱۲۷۳ م) نامدار به مولوی، مولانا و رومی شاعر فارسیگوی ایرانی[۴][۵][۶][۷][۸][۹][۱۰][۱۱][۱۲][۱۳] است.[۵][۶][۷][۱۴][۱۵][۱۶] نام کامل وی «محمد بن محمد بن حسین حسینی خطیبی بکری بلخی» بوده و در دوران حیات به القاب «جلالالدین»، «خداوندگار» و «مولانا خداوندگار» نامیده میشده است. در سدههای پسین (ظاهراً از سدهٔ نهم هجری) القاب «مولوی»، «مولانا»، «مولوی رومی» و «ملای رومی» برای وی به کار رفته است و از برخی از اشعارش تخلص او را «خاموش» و «خَموش» و «خامُش» دانستهاند.[۱۷]
نفوذ مولوی فراتر از مرزهای ملی و تقسیمات قومی است.[۱۸] ایرانیان، افغانها، تاجیکها، ترکیهایها، یونانیان، دیگر مسلمانان آسیای میانه و مسلمانان جنوب شرق آسیا در مدت هفت قرن گذشته به شدت از میراث معنوی رومی تأثیر گرفتهاند.[۱۸] اشعار او بهطور گستردهای به بسیاری از زبانهای جهان ترجمه شده است. ترجمهٔ سرودههای مولوی که با نام رومی در غرب شناسایی شده بهعنوان «محبوبترین» و «پرفروشترین» شاعر در ایالات متحدهٔ آمریکا شناخته میشود.[۱۹]
بیشتر آثار مولوی به زبان فارسی سروده شده است، اما در اشعارش بهندرت از ترکی، عربی و کاپادوسیهای یونانی نیز استفاده کرده است.[۲۰][۲۱][۲۲] با شمارش تمام ابیات ترکی و یونانی منتسب به مولوی که صحت انتساب بسیاری از آنها محل تردید است، در کنار افزون بر ۶۱٫۰۰۰ بیت فارسی سرودهٔ مولوی، ۱۲ بیت ترکی، ۵ بیت مُلَمَّع (یک مصرع فارسی و یک مصرع زبان دیگر که در اینجا ترکی است)، ۱۷ بیت که در آنها عبارات ترکی سوای وامواژههای ترکی همچون یغما و اردو آمده، به مولانا منسوب است و چند سطر نثر ترکی نیز در کنار سه کتاب منثور او به فارسی و عربی (فیه ما فیه و مجالس سبعه و مکتوبات) به وی نسبت داده شده است. علاوه بر اینها، مولانا ۲۳ بیت و ملمع به زبان یونانی و چندین بیت با عبارتهای یونانی و بیش از هزار بیت و ملمع و نثر به زبان عربی دارد.[۲۳][۲۴][۲۵][۲۶]
مثنوی معنوی او که در قونیه تصنیف شده است یکی از ارجمندترین دیوانهای شعر زبان فارسی بهشمار میرود.[۲۷][۲۸] آثار او بهطور گسترده در سراسر ایرانِ بزرگ خوانده میشود[۲۹][۳۰] و ترجمهٔ آثار او در ترکیه، جمهوری آذربایجان، ایالات متحده و جنوب آسیا بسیار محبوب هستند.[۳۱]
نفوذ مولوی فراتر از مرزهای ملی و تقسیمات قومی است.[۱۸] ایرانیان، افغانها، تاجیکها، ترکیهایها، یونانیان، دیگر مسلمانان آسیای میانه و مسلمانان جنوب شرق آسیا در مدت هفت قرن گذشته به شدت از میراث معنوی رومی تأثیر گرفتهاند.[۱۸] اشعار او بهطور گستردهای به بسیاری از زبانهای جهان ترجمه شده است. ترجمهٔ سرودههای مولوی که با نام رومی در غرب شناسایی شده بهعنوان «محبوبترین» و «پرفروشترین» شاعر در ایالات متحدهٔ آمریکا شناخته میشود.[۱۹]
بیشتر آثار مولوی به زبان فارسی سروده شده است، اما در اشعارش بهندرت از ترکی، عربی و کاپادوسیهای یونانی نیز استفاده کرده است.[۲۰][۲۱][۲۲] با شمارش تمام ابیات ترکی و یونانی منتسب به مولوی که صحت انتساب بسیاری از آنها محل تردید است، در کنار افزون بر ۶۱٫۰۰۰ بیت فارسی سرودهٔ مولوی، ۱۲ بیت ترکی، ۵ بیت مُلَمَّع (یک مصرع فارسی و یک مصرع زبان دیگر که در اینجا ترکی است)، ۱۷ بیت که در آنها عبارات ترکی سوای وامواژههای ترکی همچون یغما و اردو آمده، به مولانا منسوب است و چند سطر نثر ترکی نیز در کنار سه کتاب منثور او به فارسی و عربی (فیه ما فیه و مجالس سبعه و مکتوبات) به وی نسبت داده شده است. علاوه بر اینها، مولانا ۲۳ بیت و ملمع به زبان یونانی و چندین بیت با عبارتهای یونانی و بیش از هزار بیت و ملمع و نثر به زبان عربی دارد.[۲۳][۲۴][۲۵][۲۶]
مثنوی معنوی او که در قونیه تصنیف شده است یکی از ارجمندترین دیوانهای شعر زبان فارسی بهشمار میرود.[۲۷][۲۸] آثار او بهطور گسترده در سراسر ایرانِ بزرگ خوانده میشود[۲۹][۳۰] و ترجمهٔ آثار او در ترکیه، جمهوری آذربایجان، ایالات متحده و جنوب آسیا بسیار محبوب هستند.[۳۱]
Contemporary Persian Poets
Khājeh Shams-od-Dīn Moḥammad Ḥāfeẓ-e Shīrāzī (Persian: خواجه شمسالدین محمد حافظ شیرازی), known by his pen name Hafez (حافظ, Ḥāfeẓ, ‘the memorizer; the (safe) keeper’; 1325–1390) or Hafiz,[1] was a Persian lyric poet[2][3] whose collected works are regarded by many Iranians as one of the highest pinnacles of Persian literature. His works are often found in the homes of Persian speakers, who learn his poems by heart and use them as everyday proverbs and sayings. His life and poems have become the subjects of much analysis, commentary, and interpretation, influencing post-14th century Persian writing more than any other Persian author.[4][5]
Hafez is best known for his Divān, a collection of his surviving poems probably compiled after his death. His works can be described as “antinomian“[6] and with the medieval use of the term “theosophical”; the term “theosophy” in the 13th and 14th centuries was used to indicate mystical work by “authors only inspired by the holy books” (as distinguished from theology). Hafez primarily wrote in the literary genre of lyric poetry or ghazals, which is the ideal style for expressing the ecstasy of divine inspiration in the mystical form of love poems. He was a Sufi.[1]
Themes of his ghazals include the beloved, faith and exposing hypocrisy. In his ghazals, he deals with love, wine and taverns, all presenting religious ecstasy and freedom from restraint, whether in actual worldly release or in the voice of the lover[7] His influence on Persian speakers appears in divination by his poems (Persian: فال حافظ, romanized: fāl-e hāfez, somewhat similar to the Roman tradition of Sortes Vergilianae) and in the frequent use of his poems in Persian traditional music, visual art and Persian calligraphy. His tomb is located in his birthplace of Shiraz. Adaptations, imitations and translations of his poems exist in all major languages.
Mehdi Akhavān-Sāles, or Akhavān-Sāless (Persian: مهدی اخوان ثالث) (March 1, 1929 in Mashhad, Iran – August 26, 1990 in Tehran, Iran), pen name Mim. Omid (Persian: م. امید, meaning M. Hope) was a prominent Iranian poet. He is one of the pioneers of Free Verse (New Style Poetry) in the Persian language.
Sohrab Sepehri (October 7, 1928 – April 21, 1980; Persian: سهراب سپهری) was a notable Iranian poet and painter. He is considered to be one of the five most famous Iranian poets who have practiced modern poetry alongside Nima Youshij, Ahmad Shamlou, Mehdi Akhavan-Sales, and Forough Farrokhzad.[1] Sepehri’s poems have been translated into several languages, including English, French, Spanish, Italian, Lithuanian and Kurdish.